Sigortasız işçi çalıştırma, çalışma hayatında en sık karşılaşılan ve ciddi yaptırımlara yol açan hukuka aykırı uygulamalardan biridir. Sosyal güvenlik sisteminin temelini oluşturan sigortalılık, işçinin hem bugününü hem de geleceğini güvence altına alır. Buna rağmen bazı işverenler, maliyetleri azaltmak amacıyla işçileri sigortasız çalıştırmayı tercih edebilmektedir.
Bu yazıda sigortasız işçi çalıştırmanın ne olduğu, hukuki sonuçları, işveren açısından cezaları ve işçinin sahip olduğu haklar ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.
Sigortasız İşçi Çalıştırma Nedir?
Sigortasız işçi çalıştırma; işverenin, işyerinde fiilen çalışan işçiyi Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) bildirmemesi veya çalışmaya başlamasına rağmen sigorta girişini yapmaması durumudur.
İşçinin bir gün dahi sigortasız çalıştırılması hukuka aykırıdır. Sigorta bildiriminin geç yapılması da sigortasız çalıştırma kapsamında değerlendirilir.
İşçinin Sigortası Ne Zaman Yapılmalıdır?
İşveren, işçiyi çalışmaya başlamadan önce SGK’ya bildirmek zorundadır. İşe giriş bildirgesinin, işçinin fiilen çalışmaya başlamasından önce verilmesi yasal bir zorunluluktur.
İşe başladıktan sonra yapılan bildirimler, gecikme nedeniyle idari yaptırım doğurur.
Sigortasız İşçi Çalıştırmanın Hukuki Dayanağı
Sigortasız işçi çalıştırma yasağı, sosyal güvenlik mevzuatı ve iş hukuku düzenlemeleriyle açıkça düzenlenmiştir. Sigortalı çalıştırma, işverenin kanuni yükümlülüğüdür ve tarafların anlaşmasıyla ortadan kaldırılamaz.
“İşçi kabul etti”, “elden ödeme yapıldı” gibi savunmalar hukuken geçerli değildir.
Sigortasız İşçi Çalıştırmanın İşveren Açısından Sonuçları
Sigortasız işçi çalıştırmanın işveren açısından ciddi sonuçları vardır.
İdari Para Cezaları
Sigortasız çalıştırılan her bir işçi için ayrı ayrı idari para cezası uygulanır. Cezalar, işçinin çalıştığı süreye ve tespitin yapıldığı tarihe göre artabilir.
Geriye Dönük Prim Borcu
İşveren, sigortasız çalıştırdığı işçi için:
- Geriye dönük primleri,
- Gecikme zammı ve faiziyle birlikte
ödemek zorunda kalır.
Teşvik ve Desteklerden Yararlanamama
Sigortasız işçi çalıştırdığı tespit edilen işverenler, belirli sürelerle:
- SGK teşviklerinden,
- Devlet desteklerinden
yararlanamaz.
Sigortasız İşçi Çalıştırmanın İşçi Açısından Sonuçları
Sigortasız çalıştırılan işçi, birçok haktan mahrum kalmaktadır.
Sosyal Güvenlik Haklarının Kaybı
Sigortasız çalıştırılan işçi;
- Emeklilik primlerinden,
- Sağlık hizmetlerinden,
- İş kazası ve meslek hastalığı güvencelerinden
yararlanamaz.
İş Kazası ve Meslek Hastalığı Riski
Sigortasız çalışan bir işçi iş kazası geçirirse, ciddi mağduriyetler ortaya çıkar. Ancak bu durum, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Sigortasız İşçi Çalıştırıldığını Nasıl İspatlar?
Sigortasız çalıştırıldığını iddia eden işçi, bu durumu hukuka uygun delillerle ispatlayabilir.
Kullanılabilecek Deliller
- Tanık beyanları
- Yazılı belgeler
- Bordrolar
- İşyerine giriş–çıkış kayıtları
- Mesajlaşmalar ve yazışmalar
İş Mahkemeleri, işçinin korunması ilkesi gereği delilleri geniş yorumlayabilmektedir.
Hizmet Tespiti Davası Nedir?
Sigortasız çalıştırılan işçi, çalıştığı sürelerin tespiti için hizmet tespiti davası açabilir. Bu dava ile işçinin fiilen çalıştığı süreler mahkeme kararıyla tespit edilir ve SGK’ya bildirilir.
Hizmet Tespiti Davası Hangi Sürede Açılmalıdır?
Hizmet tespiti davası, işçinin sigortasız çalıştığı dönemin sona ermesinden itibaren 5 yıl içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü süredir ve mahkemece re’sen dikkate alınır.
Sigortasız Çalışma Nedeniyle İşçi Tazminat Alabilir Mi?
Evet. Sigortasız çalıştırılan işçi, şartları varsa:
- Kıdem tazminatı
- İhbar tazminatı
- Ücret ve diğer işçilik alacaklarını
talep edebilir. Sigortasız çalışma, işçi açısından haklı fesih sebebi oluşturabilir.
Sigortasız İşçi Çalıştırma Haklı Fesih Sebebi Midir?
Evet. İşverenin işçiyi sigortasız çalıştırması, işçi açısından haklı fesih nedenidir. İşçi bu nedenle iş sözleşmesini feshederse:
- Kıdem tazminatına hak kazanır
- Ücret ve diğer alacaklarını talep edebilir
Sigortasız İşçi Çalıştırmanın Ceza Hukuku Boyutu
Sigortasız işçi çalıştırma kural olarak idari yaptırımlara tabidir. Ancak sahte sigortalılık veya belgede sahtecilik gibi durumların varlığı halinde ceza hukuku sorumluluğu da doğabilir.
Sigortasız İşçi Çalıştırmada Denetim Nasıl Yapılır?
Sigortasız çalışma, genellikle:
- SGK denetmenleri,
- İş müfettişleri,
- Şikayetler
üzerine tespit edilir. Denetimler sırasında fiili durum esas alınır.
Sigortasız İşçi Çalıştırma Davalarında Yetkili Mahkeme
Sigortasız çalışmaya ilişkin hizmet tespiti ve işçilik alacağı davalarında görevli mahkeme İş Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise işçinin çalıştığı yer mahkemesidir.
Yargı Uygulamasında Sigortasız Çalışma
Yargı kararlarında, sigortasız çalıştırmanın ağır bir hukuka aykırılık olduğu kabul edilmektedir. İşverenin iyi niyet iddiaları, çoğu zaman sorumluluğu ortadan kaldırmamaktadır.
Sigortasız İşçi Çalıştırmada Zamanaşımı ve Süreler
- Hizmet tespiti davası: 5 yıl (hak düşürücü süre)
- İşçilik alacakları: 5 yıl (zamanaşımı)
Bu sürelerin doğru hesaplanması büyük önem taşır.
Sigortasız İşçi Çalıştırma Ciddi Sonuçlar Doğurur
Sigortasız işçi çalıştırma, hem işveren hem de işçi açısından ağır sonuçlar doğuran hukuka aykırı bir uygulamadır. İşverenler için ciddi para cezaları ve prim borçları söz konusu olurken, işçiler sosyal güvenlik haklarından mahrum kalmaktadır.
Bu nedenle sigortasız çalışmanın önlenmesi, hak kayıplarının giderilmesi ve hukuki sürecin doğru yürütülmesi büyük önem taşır.