İşçi alacakları, işçinin iş sözleşmesinden ve iş kanunundan doğan parasal haklarının genel adıdır. Çalışma hayatında işçiler çoğu zaman ücret, fazla mesai, kıdem veya izin alacaklarının ödenmemesi gibi sorunlarla karşılaşmaktadır. Bu tür durumlarda işçi, hukuken güçlü bir şekilde korunmakta ve alacaklarını talep etme hakkına sahip bulunmaktadır.
Bu yazıda işçi alacaklarının neler olduğu, hangi şartlarda talep edilebileceği, zamanaşımı süreleri ve dava süreci ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.
İşçi Alacağı Nedir?
İşçi alacağı; işçinin, iş sözleşmesi süresince veya iş sözleşmesinin sona ermesinden sonra işverenden talep edebileceği parasal hakların tamamını ifade eder. İşçi alacakları, kanundan doğan zorunlu haklar olup işçi tarafından önceden feragat edilmesi mümkün değildir.
İşçi Alacakları Nelerdir?
İşçi alacakları, farklı başlıklar altında toplanmaktadır.
Ücret Alacağı
Ücret alacağı, işçinin en temel hakkıdır. İşveren, işçinin ücretini zamanında ve eksiksiz ödemek zorundadır. Ücretin hiç ödenmemesi, geç ödenmesi veya eksik ödenmesi halinde işçi ücret alacağını talep edebilir.
Ücret alacağı;
- Aylık maaşı,
- Eksik ödenen ücretleri,
- Elden ödenip kayıt dışı kalan kısımları
kapsar.
Fazla Mesai (Fazla Çalışma) Alacağı
Haftalık 45 saatin üzerinde yapılan çalışmalar fazla mesai sayılır. İşçi, her fazla mesai saati için normal saatlik ücretinin %50 zamlı halini talep edebilir.
Fazla mesai alacağı, işçinin sıkça dava konusu yaptığı işçi alacakları arasında yer alır.
Hafta Tatili Ücreti
İşçi, haftada kesintisiz en az 24 saat dinlenme hakkına sahiptir. Bu sürede çalıştırılan işçiye hafta tatili ücreti ayrıca ödenmelidir. Hafta tatilinde çalışıldığı halde ücret ödenmemesi halinde işçi bu alacağını talep edebilir.
Ulusal Bayram ve Genel Tatil Ücreti
Resmi tatil günlerinde çalışan işçiye, normal ücretine ek olarak bir günlük ücret daha ödenmelidir. Bu ödeme yapılmamışsa işçi, ulusal bayram ve genel tatil alacağı talep edebilir.
Yıllık Ücretli İzin Alacağı
İşçinin hak ettiği yıllık izinlerin kullandırılmaması halinde, iş sözleşmesinin sona ermesiyle birlikte kullanılmayan izin sürelerinin ücreti işçiye ödenmelidir.
Yıllık izin alacağı, iş sözleşmesi devam ederken talep edilemez; ancak sözleşme sona erdiğinde doğar.
Kıdem Tazminatı
Kıdem tazminatı, belirli şartların varlığı halinde işçiye ödenen önemli bir işçilik alacağıdır. En az bir yıl çalışan işçi;
- İşveren tarafından haksız şekilde işten çıkarılmışsa,
- İşçi tarafından haklı nedenle fesih yapılmışsa,
kıdem tazminatına hak kazanır.
İhbar Tazminatı
İhbar tazminatı, iş sözleşmesinin bildirim sürelerine uyulmadan feshedilmesi halinde ödenir. Bildirim süresine uymayan taraf, karşı tarafa ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür.
Prim, İkramiye ve Diğer Yan Haklar
İş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi veya işyeri uygulaması gereği ödenmesi gereken;
- Primler,
- İkramiyeler,
- Yol ve yemek ücretleri
şartları oluştuğunda işçi alacağı kapsamına girer.
İşçi Alacakları Ne Zaman Talep Edilebilir?
İşçi alacakları;
- İş sözleşmesi devam ederken,
- İş sözleşmesi sona erdikten sonra
talep edilebilir. Ancak bazı alacaklar (örneğin yıllık izin ücreti) yalnızca iş sözleşmesi sona erdiğinde doğar.
İşçi Alacaklarında Zamanaşımı Süresi
İşçi alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Bu süre;
- Ücret,
- Fazla mesai,
- Hafta tatili,
- Genel tatil,
- İzin ücreti
gibi alacaklar için geçerlidir.
Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren işlemeye başlar.
İşçi Alacaklarında Arabuluculuk Zorunlu Mudur?
Evet. İşçi alacaklarına ilişkin davalar zorunlu arabuluculuk kapsamındadır. İşçi, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorundadır.
Arabuluculuk süreci anlaşmazlıkla sonuçlanırsa, son tutanakla birlikte dava açılabilir.
İşçi Alacaklarında İspat Yükü
İşçi alacaklarında ispat yükü, alacak türüne göre değişir.
- Ücretin ödendiğini işveren ispatlamak zorundadır.
- Fazla mesai ve tatil çalışmalarında ise işçi, çalıştığını ispat etmelidir.
Tanık beyanları, bordrolar ve banka kayıtları ispatta önemli rol oynar.
Bordro İmzalıysa İşçi Alacağı Talep Edilebilir Mi?
İmzalı bordro, kural olarak alacağın ödendiğini gösterir. Ancak bordroda ihtirazi kayıt bulunması veya bordronun gerçeği yansıtmadığının ispatı halinde, işçi bordroya rağmen alacak talep edebilir.
İşçi Alacakları Davası Nerede Açılır?
İşçi alacakları davalarında görevli mahkeme İş Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise:
- İşçinin çalıştığı yer,
- İşverenin yerleşim yeri
mahkemesidir.
İşçi Alacaklarında Faiz Talep Edilebilir Mi?
Evet. Ücret ve benzeri alacaklarda, alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren faiz talep edilebilir. Ücret alacaklarında mevduata uygulanan en yüksek faiz uygulanır.
İşçi Alacaklarında Hakkaniyet İndirimi
Uzun süreli ve yüksek miktarlı fazla mesai iddialarında, mahkemeler hakkaniyet indirimi uygulayabilir. Ancak ücret ve kıdem tazminatı gibi alacaklarda kural olarak indirim yapılmaz.
İşçi Alacakları Nedeniyle Haklı Fesih
İşverenin işçi alacaklarını ödememesi, işçi açısından haklı fesih sebebi oluşturabilir. Bu durumda işçi kıdem tazminatına hak kazanır ve diğer alacaklarını talep edebilir.
İşçi Alacaklarında Yargı Uygulaması
Yargı kararlarında işçinin korunması ilkesi esas alınmakta; alacakların ödenmemesi işveren açısından ağır bir ihlal olarak kabul edilmektedir. İspat ve zamanaşımı kurallarına özellikle dikkat edilmektedir.
İşçi Alacakları Hukukla Güvence Altındadır
İşçi alacakları, işçinin emeğinin karşılığıdır ve vazgeçilmez niteliktedir. Hukuk sistemi, işçinin bu alacaklarını tahsil edebilmesi için güçlü mekanizmalar öngörmüştür.
Bu nedenle işçi alacaklarına ilişkin hakların doğru bilinmesi, zamanaşımı sürelerinin kaçırılmaması ve hukuki sürecin usule uygun yürütülmesi büyük önem taşır.