Kıdem tazminatı, işçinin uzun süreli emeğinin karşılığı olarak iş sözleşmesinin belirli şekillerde sona ermesi halinde işverence ödenen önemli bir işçilik alacağıdır. Çalışma hayatında en çok uyuşmazlığa konu olan haklardan biri olan kıdem tazminatı, hem işçi hem de işveren açısından dikkatle değerlendirilmesi gereken hukuki sonuçlar doğurur.
Bu yazıda kıdem tazminatının ne olduğu, hangi şartlarda hak kazanıldığı, nasıl hesaplandığı, zamanaşımı süresi ve dava süreci ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.
Kıdem Tazminatı Nedir?
Kıdem tazminatı; işçinin aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışması ve iş sözleşmesinin kanunda belirtilen nedenlerle sona ermesi halinde, işverence ödenmesi gereken parasal haktır.
Kıdem tazminatı, işçinin geçmiş hizmetlerinin karşılığıdır ve sosyal nitelikli bir işçilik alacağıdır.
Kıdem Tazminatı Şartları Nelerdir?
Kıdem tazminatına hak kazanılabilmesi için bazı şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir.
En Az Bir Yıl Çalışma Şartı
İşçinin aynı işverene bağlı olarak en az 1 yıl çalışmış olması gerekir. Bir yıldan az çalışan işçiler kıdem tazminatına hak kazanamaz.
İş Sözleşmesinin Belirli Şekillerde Sona Ermesi
İş sözleşmesinin sona erme şekli, kıdem tazminatı açısından belirleyicidir.
Hangi Hallerde Kıdem Tazminatı Alınır?
İşçi aşağıdaki hallerde kıdem tazminatına hak kazanır:
- İşveren tarafından haksız veya geçersiz nedenle işten çıkarılma
- İşçi tarafından haklı nedenle fesih yapılması
- Erkek işçinin askerlik nedeniyle işten ayrılması
- Kadın işçinin evlilik nedeniyle 1 yıl içinde işten ayrılması
- Emeklilik, yaşlılık veya malullük aylığına hak kazanılması
- İşçinin ölümü
Bu hallerde kıdem tazminatı ödenmesi zorunludur.
Hangi Hallerde Kıdem Tazminatı Alınamaz?
Aşağıdaki durumlarda işçi kıdem tazminatına hak kazanamaz:
- İşçinin haklı bir sebep olmaksızın istifa etmesi
- İşveren tarafından haklı nedenle fesih yapılması
- Bir yıldan az çalışma süresi
Bu hallerde kıdem tazminatı talep edilemez.
Haklı Fesih ve Kıdem Tazminatı
İşçi, işverenin ağır ihlalleri nedeniyle iş sözleşmesini haklı nedenle feshederse kıdem tazminatına hak kazanır.
Haklı fesih sebeplerinden bazıları şunlardır:
- Ücretin ödenmemesi veya geç ödenmesi
- Sigortasız çalışma
- Mobbing ve kötü muamele
- Sağlık ve güvenliği tehdit eden koşullar
Haklı fesihte ispat yükü işçiye aittir.
Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanır?
Kıdem tazminatı hesaplanırken işçinin son brüt ücreti esas alınır.
Hesaplama Formülü
Her tam yıl için:
30 günlük brüt ücret
Bir yıldan artan süreler ise oranlanarak hesaplanır.
Brüt Ücrete Dahil Olan Ödemeler
- Çıplak maaş
- Düzenli yol ve yemek yardımları
- Süreklilik arz eden primler
Düzensiz ve arızi ödemeler hesaba katılmaz.
Kıdem Tazminatı Tavanı Nedir?
Kıdem tazminatı, devlet tarafından belirlenen kıdem tazminatı tavanı ile sınırlıdır. İşçinin brüt ücreti tavanı aşsa bile, tazminat hesaplaması tavan üzerinden yapılır.
Tavan tutar, her yıl Ocak ve Temmuz aylarında güncellenir.
Kıdem Tazminatı Ne Zaman Ödenmelidir?
Kıdem tazminatı, iş sözleşmesinin sona ermesiyle birlikte derhal ödenmelidir. Ödemenin gecikmesi halinde işçi, faiz talep edebilir.
Faiz başlangıcı, fesih tarihidir.
Kıdem Tazminatında Faiz Uygulaması
Kıdem tazminatında uygulanacak faiz türü, en yüksek mevduat faizidir. Bu faiz, tazminatın ödenmesi gereken tarihten itibaren işletilir.
Kıdem Tazminatında Zamanaşımı Süresi
Kıdem tazminatında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Zamanaşımı, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren başlar.
Bu süre içinde talep edilmeyen kıdem tazminatları zamanaşımına uğrar.
Kıdem Tazminatı Davası Nasıl Açılır?
Kıdem tazminatı talebiyle dava açmadan önce zorunlu arabuluculuk sürecine başvurulmalıdır. Arabuluculuk anlaşmazlıkla sonuçlanırsa, dava açılabilir.
Görevli mahkeme İş Mahkemesidir.
Kıdem Tazminatında İspat Yükü
Kıdem tazminatı davasında:
- İş sözleşmesinin sona erme nedeni,
- Çalışma süresi,
- Ücret miktarı
ispat edilmelidir. Haklı fesih iddiası varsa, bunu ileri süren taraf ispatla yükümlüdür.
Kıdem Tazminatı Bordroda Gösterilmişse Ne Olur?
İşçiye kıdem tazminatı ödendiği iddia ediliyorsa, işveren bunu banka dekontu veya imzalı belge ile ispatlamak zorundadır. Bordro kaydı tek başına yeterli olmayabilir.
Kıdem Tazminatı Davası Ne Kadar Sürer?
Kıdem tazminatı davaları ortalama 6 ay – 1,5 yıl arasında sonuçlanmaktadır. Süre, dosyanın kapsamına ve delillere göre değişebilir.
Kıdem Tazminatı ve İşe İade Davası İlişkisi
İşe iade davası ile kıdem tazminatı birlikte talep edilebilir. İşe iade davası sonucunda işçi işe başlatılmazsa, kıdem tazminatı hakkı kesinleşir.
Yargı Uygulamasında Kıdem Tazminatı
Mahkemeler ve yüksek yargı, kıdem tazminatını işçinin korunması ilkesi doğrultusunda değerlendirmekte; haklı fesih ve tavan uygulamasına özel önem vermektedir.
Kıdem Tazminatı İşçinin Güvencesidir
Kıdem tazminatı, işçinin uzun yıllar süren emeğinin karşılığı ve sosyal güvenlik niteliği taşıyan önemli bir haktır. Şartların doğru değerlendirilmemesi, ciddi hak kayıplarına yol açabilir.
Bu nedenle kıdem tazminatına ilişkin hakların zamanında ve usule uygun şekilde talep edilmesi büyük önem taşır.