Fazla mesai ücreti, iş hukukunda en sık uyuşmazlığa konu olan alacak türlerinden biridir. Çalışma hayatında işçilerin yasal çalışma sürelerinin üzerinde çalıştırılması sıkça karşılaşılan bir durumdur. Bu gibi hallerde işçinin emeğinin karşılığı olarak fazla çalışma ücreti talep etme hakkı doğar.
Bu yazıda fazla mesai ücretinin ne olduğu, hangi şartlarda doğduğu, nasıl hesaplandığı, ispatı, zamanaşımı süresi ve yargısal uygulamalar ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.
Fazla Mesai (Fazla Çalışma) Nedir?
Fazla çalışma, işçinin haftalık 45 saati aşan çalışmalarıdır. Haftalık 45 saatin üzerindeki her çalışma süresi, fazla mesai olarak kabul edilir.
Haftalık çalışma süresi, iş günlerine eşit şekilde dağıtılabileceği gibi farklı şekilde de düzenlenebilir. Ancak toplam çalışma süresi 45 saati aşarsa fazla çalışma ücreti doğar.
Fazla Mesai Ücreti Nedir?
Fazla mesai ücreti, işçinin normal saatlik ücretinin %50 zamlı haliyle ödenen ücrettir. Yani işçi, her bir fazla mesai saati için normal ücretinin bir buçuk katını almaya hak kazanır.
Fazla mesai ücreti, işçinin temel ücretine ek olarak ödenmesi gereken bir işçilik alacağıdır.
Fazla Mesai Ücreti Hangi Şartlarda Doğar?
Fazla mesai ücreti talep edilebilmesi için bazı şartların birlikte bulunması gerekir.
Haftalık Çalışma Süresinin Aşılması
İşçinin haftalık fiili çalışma süresi 45 saatin üzerinde olmalıdır.
İşveren Talimatı veya Bilgisi
Fazla çalışma, işverenin açık talimatı ile yapılabileceği gibi, bilgisi ve zımni onayıyla da yapılmış olabilir.
Fazla Çalışmanın İspatlanması
İşçi, fazla mesai yaptığını hukuka uygun delillerle ispatlamakla yükümlüdür.
Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?
Fazla mesai hesabı yapılırken öncelikle işçinin saatlik ücreti belirlenir.
Saatlik Ücretin Hesaplanması
Aylık ücret / 225 = Saatlik ücret
Fazla Mesai Ücretinin Hesaplanması
Saatlik ücret × 1,5 × Fazla mesai saati
Bu formül, fazla çalışma ücretinin hesaplanmasında temel alınır.
Fazla Sürelerle Çalışma Nedir?
Haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak kabul edilir. Bu çalışmalar için ücret, normal saatlik ücretin %25 zamlı haliyle ödenir.
Fazla Mesai Ücreti Yerine Serbest Zaman Verilebilir Mi?
İşveren, işçinin onayı ile fazla mesai ücreti yerine serbest zaman kullandırabilir. Bu serbest zaman;
- Fazla çalışma için %50 zamlı,
- Fazla sürelerle çalışma için %25 zamlı
olarak kullandırılmalıdır. Serbest zaman, en geç 6 ay içinde verilmelidir.
Fazla Mesai Ücretinin İspatı
Fazla mesai alacaklarında ispat büyük önem taşır.
Yazılı Deliller
- Puantaj kayıtları
- Giriş–çıkış kayıtları
- Kart basma sistemleri
- E-posta ve yazışmalar
Tanık Beyanları
Yazılı belge bulunmaması halinde, işyerinde birlikte çalışan tanıkların beyanları fazla mesainin ispatında kullanılabilir.
Bordroda Fazla Mesai Görünüyorsa Ne Olur?
İşçinin imzasını taşıyan bordroda fazla mesai ücreti ödendiği görülüyorsa, kural olarak bu alacağın ödendiği kabul edilir. Ancak bordroda ihtirazi kayıt bulunması halinde işçi, daha fazla mesai yaptığını iddia edebilir.
Fazla Mesai Ücretinde Zamanaşımı Süresi
Fazla mesai alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu tarihten itibaren işlemeye başlar.
Zamanaşımı süresi dolan fazla mesai alacakları dava yoluyla talep edilemez.
Fazla Mesai Ücreti Davasında Yetkili ve Görevli Mahkeme
Görevli Mahkeme
Fazla mesai alacağı davalarında görevli mahkeme İş Mahkemesidir.
Yetkili Mahkeme
Yetkili mahkeme, işçinin işini yaptığı yer veya işverenin yerleşim yeri mahkemesidir.
Fazla Mesai Ücretinde Yargıtay Uygulaması
Yargıtay, fazla mesai davalarında özellikle şu hususlara dikkat etmektedir:
- Tanık beyanlarının tutarlı olması
- Fazla mesainin hayatın olağan akışına uygunluğu
- Bordro ve puantaj kayıtlarının gerçeği yansıtması
- Hakkaniyet indirimi uygulanması
Uzun süreli ve yüksek miktarlı fazla mesai iddialarında, Yargıtay genellikle takdiri indirim yapılması gerektiğini kabul etmektedir.
Kimler Fazla Mesai Ücreti Alamaz?
Bazı çalışanlar fazla mesai ücreti talep edemez:
- Üst düzey yöneticiler (çalışma saatlerini kendileri belirliyorsa)
- İş sözleşmesinde yıllık fazla mesai ücreti dahil olduğu açıkça belirtilenler
- Kendi adına ve hesabına çalışanlar
Ancak bu istisnalar dar yorumlanır.
Fazla Mesai Ücreti Ödenmezse Ne Olur?
İşveren fazla mesai ücretini ödemezse, işçi;
- Fazla mesai alacağı davası açabilir
- Arabuluculuk yoluna başvurabilir
- Şartları varsa haklı nedenle fesih yapabilir
Fazla Mesai Ücreti İşçinin Temel Hakkıdır
Fazla mesai ücreti, işçinin emeğinin karşılığı olan temel işçilik alacaklarından biridir. Haftalık yasal çalışma süresinin aşılması halinde işçi, fazla çalışmasının karşılığını talep etme hakkına sahiptir.
Bu nedenle fazla mesai uyuşmazlıklarında doğru hesaplama, güçlü ispat ve hukuki süreç bilgisi büyük önem taşır.