İkale sözleşmesi, iş hukukunda iş sözleşmesinin tarafların karşılıklı ve serbest iradeleriyle sona erdirilmesini ifade eden bir uygulamadır. Uygulamada “karşılıklı anlaşma ile fesih” olarak da adlandırılan ikale, işçi ve işverenin ortak iradesiyle iş ilişkisinin sona erdirilmesini amaçlar. Ancak ikale sözleşmeleri, özellikle işçinin korunması ilkesi nedeniyle sıkı hukuki denetime tabidir.
Bu yazıda ikale sözleşmesinin ne olduğu, nasıl yapıldığı, hangi şartlarda geçerli sayıldığı, ikale sözleşmelerinin feshi veya geçersizliği ve hukuki sonuçları ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.
İkale Sözleşmesi Nedir?
İkale sözleşmesi; işçi ile işverenin, devam eden bir iş sözleşmesini karşılıklı anlaşma yoluyla sona erdirmelerini sağlayan sözleşmedir. İkale, tek taraflı fesih değildir; her iki tarafın da açık ve özgür iradesiyle yapılması gerekir.
İkale sözleşmesi ile iş sözleşmesi sona erdiğinde, kural olarak:
- İşveren feshi,
- İşçi istifası
söz konusu olmaz; iş ilişkisi anlaşma ile sona erer.
İkale Sözleşmesi Neden Yapılır?
İkale sözleşmesi, çoğunlukla tarafların uyuşmazlığa girmeden yollarını ayırmak istemeleri halinde tercih edilir.
Uygulamada ikale sözleşmesi şu amaçlarla yapılmaktadır:
- İşverenin fesih riskinden kaçınması
- İşçinin işe iade davası açmasının önlenmesi
- Tarafların kontrollü ve uzlaşmalı ayrılması
- Ek menfaatler karşılığında iş ilişkisinin sona erdirilmesi
İkale Sözleşmesi ile İşten Çıkarma Arasındaki Fark
İkale sözleşmesi, işverenin tek taraflı feshi ile karıştırılmamalıdır.
- Fesih: Tek taraflı irade ile yapılır.
- İkale: Karşılıklı ve uyumlu irade gerekir.
Bu ayrım, işçinin tazminat ve işe iade hakları açısından büyük önem taşır.
İkale Sözleşmesi Geçerli Midir?
İkale sözleşmesi her durumda geçerli sayılmaz. Yargı uygulamasına göre ikale sözleşmeleri, işçi aleyhine sonuç doğurduğu ölçüde sıkı denetime tabidir.
İkale sözleşmesinin geçerli sayılabilmesi için bazı şartların sağlanması gerekir.
İkale Sözleşmesinin Geçerlilik Şartları
Serbest ve Açık İrade
İşçinin ikale sözleşmesini baskı, tehdit veya zorlamayla imzalamamış olması gerekir. Aksi halde irade sakatlığı söz konusu olur.
İşçiye Makul Yarar Sağlanması
İkale sözleşmesinin geçerli sayılabilmesi için işçiye, kanuni haklarının üzerinde makul bir menfaat sağlanmalıdır. Bu genellikle:
- Ek tazminat,
- İlave ödeme,
- İş güvencesi tazminatına yakın bedeller
şeklinde olur.
Bilgilendirme ve Şeffaflık
İşçinin ikalenin sonuçları hakkında açıkça bilgilendirilmiş olması gerekir. İşçi;
- İşsizlik maaşı alamayacağını,
- İşe iade davası açamayacağını
bilmeli ve buna rağmen sözleşmeyi kabul etmelidir.
İkale Sözleşmelerinin Feshi Mümkün Müdür?
İkale sözleşmesi imzalandıktan sonra tek taraflı olarak feshedilemez. Çünkü ikale, zaten bir fesih değil, sözleşmenin sona erdirilmesine ilişkin yeni bir anlaşmadır.
Ancak bazı durumlarda ikale sözleşmesi geçersiz sayılabilir veya iptal edilebilir.
İkale Sözleşmesinin Geçersizliği Halleri
İrade Sakatlığı
İşçi;
- Baskı,
- Tehdit,
- Yanıltma,
- Hata
altında ikale sözleşmesini imzalamışsa, sözleşme geçersiz sayılabilir.
Makul Yararın Bulunmaması
İşçiye hiçbir ek menfaat sağlanmadan yapılan ikale sözleşmeleri, yargı tarafından geçersiz kabul edilebilmektedir. Sadece yasal kıdem ve ihbar tazminatının ödenmesi, çoğu zaman yeterli görülmemektedir.
İşverenin Üstün Konumunu Kötüye Kullanması
İşverenin, işten çıkarma tehdidiyle işçiyi ikaleye zorlaması halinde sözleşme geçersiz sayılabilir.
İkale Sözleşmesi Geçersiz Sayılırsa Ne Olur?
İkale sözleşmesi geçersiz kabul edilirse, iş ilişkisinin sona ermesi işveren feshi olarak değerlendirilir. Bu durumda işçi;
- İşe iade davası açabilir
- Kıdem ve ihbar tazminatı talep edebilir
- Boşta geçen süre ücretine hak kazanabilir
İkale Sözleşmesinde Kıdem ve İhbar Tazminatı
İkale sözleşmesinde kıdem ve ihbar tazminatının ödenip ödenmeyeceği, tarafların anlaşmasına bağlıdır. Ancak uygulamada ikale sözleşmeleri çoğunlukla:
- Kıdem tazminatı,
- İhbar tazminatı,
- Ek ödeme
içerecek şekilde düzenlenir.
İkale Sözleşmesi ve İşsizlik Maaşı
İkale sözleşmesi ile işten ayrılan işçi, kural olarak işsizlik maaşı alamaz. Çünkü işsizlik maaşı için işçinin kendi kusuru dışında işsiz kalması gerekir.
Ancak ikalenin gerçekte işveren feshi olduğu ispatlanırsa, bu durum değişebilir.
İkale Sözleşmesi ve İşe İade Davası
Geçerli bir ikale sözleşmesi bulunan işçi, işe iade davası açamaz. Ancak ikale geçersiz sayılırsa, işçi işe iade davası açma hakkını yeniden kazanır.
İkale Sözleşmesinde Arabuluculuk Gerekir Mi?
İkale sözleşmesinin geçersizliği veya buna bağlı alacak talepleri için dava açılmadan önce zorunlu arabuluculuk sürecine başvurulması gerekir. Arabuluculuk anlaşması, ikale sözleşmesiyle birlikte veya sonradan yapılabilir.
İkale Sözleşmesi Davalarında İspat Yükü
İkale sözleşmesinin geçerliliğini iddia eden taraf, sözleşmenin:
- Serbest iradeyle yapıldığını,
- İşçiye makul yarar sağlandığını
ispatlamakla yükümlüdür. Bu ispat yükü çoğu zaman işveren üzerindedir.
Yargı Uygulamasında İkale Sözleşmeleri
Yargı kararlarında ikale sözleşmeleri istisnai kabul edilmekte ve işçinin korunması ilkesi gereği titizlikle incelenmektedir. Özellikle işçinin ekonomik ve psikolojik baskı altında imza attığı durumlarda ikale geçersiz sayılabilmektedir.
İkale Sözleşmesi Yaparken Dikkat Edilmesi Gerekenler
İşçiler İçin
- Ek menfaat sağlanıp sağlanmadığı kontrol edilmelidir
- Sözleşmenin sonuçları açıkça anlaşılmalıdır
- Gerekirse hukuki danışmanlık alınmalıdır
İşverenler İçin
- İrade sakatlığı yaratacak davranışlardan kaçınılmalıdır
- Ek menfaat açıkça belirtilmelidir
- Yazılı ve şeffaf bir sözleşme hazırlanmalıdır
İkale Sözleşmeleri Dikkatle Değerlendirilmelidir
İkale sözleşmeleri, taraflar için pratik bir çözüm yolu gibi görünse de hukuki sonuçları oldukça ağırdır. Özellikle işçi açısından hak kaybına yol açabilecek bu sözleşmeler, serbest irade ve makul yarar kriterleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.
İkale sözleşmesinin geçerliliği konusunda tereddüt bulunan durumlarda, hukuki sürecin doğru yönetilmesi büyük önem taşır.