İş hukukunda arabuluculuk, işçi ile işveren arasındaki uyuşmazlıkların mahkemeye taşınmadan önce uzlaşma yoluyla çözülmesini amaçlayan alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Özellikle işçilik alacakları ve işe iade gibi uyuşmazlıklarda, dava yükünü azaltmak ve tarafların daha hızlı sonuca ulaşmasını sağlamak amacıyla zorunlu arabuluculuk sistemi benimsenmiştir.
Bu yazıda iş hukukunda arabuluculuğun ne olduğu, hangi davalarda zorunlu olduğu, başvuru süreci, süreler, arabuluculuk görüşmesinin sonuçları ve uygulamada dikkat edilmesi gereken hususlar ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.
Arabuluculuk Nedir?
Arabuluculuk; tarafların, tarafsız ve bağımsız bir arabulucu eşliğinde bir araya gelerek uyuşmazlıklarını kendi iradeleriyle çözmelerini amaçlayan bir yöntemdir. Arabulucu karar vermez; tarafların iletişimini kolaylaştırır ve çözüm üretmelerine yardımcı olur.
İş hukukunda arabuluculuk, belirli dava türleri için dava şartı olarak düzenlenmiştir.
İş Hukukunda Arabuluculuk Ne Zaman Gündeme Gelir?
İşçi ile işveren arasında iş sözleşmesinden kaynaklanan birçok uyuşmazlıkta, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur. Arabuluculuk süreci tamamlanmadan açılan davalar, mahkeme tarafından usulden reddedilir.
Zorunlu Arabuluculuk Nedir?
Zorunlu arabuluculuk, kanunun açıkça öngördüğü hallerde, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasını zorunlu kılan sistemdir. İş hukukunda zorunlu arabuluculuk, iş mahkemelerinin iş yükünü azaltmayı ve tarafları daha hızlı çözüme ulaştırmayı amaçlar.
İş Hukukunda Hangi Davalarda Arabuluculuk Zorunludur?
İş hukukunda aşağıdaki uyuşmazlıklar için zorunlu arabuluculuk uygulanır:
- Kıdem tazminatı
- İhbar tazminatı
- Ücret alacağı
- Fazla mesai alacağı
- Hafta tatili ve genel tatil alacakları
- Yıllık izin ücreti
- İşe iade davaları
Bu alacak ve taleplerle ilgili doğrudan dava açılması mümkün değildir.
Arabuluculuğa Tabi Olmayan İş Davaları
Her iş uyuşmazlığı arabuluculuğa tabi değildir. Aşağıdaki davalarda arabuluculuk zorunlu değildir:
- Hizmet tespiti davaları
- İş kazası ve meslek hastalığı tespit davaları
- Manevi tazminat talepleri (tek başına açılmışsa)
- SGK’ya karşı açılan bazı davalar
Ancak bu davalarla birlikte işçilik alacağı da talep ediliyorsa, alacak yönünden arabuluculuk şartı aranır.
İş Hukukunda Arabuluculuğa Nasıl Başvurulur?
Arabuluculuğa başvuru, işçinin veya işverenin yerleşim yerindeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Başvuru, yazılı ya da elektronik ortamda gerçekleştirilebilir.
Başvuruda;
- Taraf bilgileri,
- Uyuşmazlığın konusu,
- Talep edilen alacaklar
belirtilir.
Arabuluculuk Süresi Ne Kadardır?
İş hukukunda arabuluculuk süreci kural olarak 3 hafta içinde tamamlanır. Zorunlu hallerde bu süre 1 hafta uzatılabilir.
Süreler kısa tutulmuş olup, amaç uyuşmazlıkların sürüncemede kalmasını önlemektir.
Arabuluculuk Görüşmesine Katılmak Zorunlu Mudur?
Evet. Tarafların arabuluculuk görüşmesine katılması zorunludur. Geçerli bir mazeret olmaksızın görüşmeye katılmayan taraf, ileride açılacak davada yargılama giderlerinden sorumlu tutulabilir.
Özellikle işverenin görüşmeye katılmaması, uygulamada aleyhine sonuçlar doğurabilmektedir.
Arabuluculukta Anlaşma Sağlanırsa Ne Olur?
Taraflar arabuluculuk görüşmesi sonunda anlaşmaya varırlarsa, anlaşma belgesi düzenlenir. Bu belge;
- Taraflar,
- Arabulucu
tarafından imzalanır ve ilam niteliğinde belge sayılır.
Bu belge, mahkeme kararına gerek olmaksızın icra edilebilir.
Arabuluculukta Anlaşma Sağlanamazsa Ne Olur?
Anlaşma sağlanamaması halinde arabulucu, son tutanak düzenler. Bu tutanak, dava açabilmek için zorunlu belgedir.
Son tutanak olmadan açılan davalar, dava şartı yokluğu nedeniyle reddedilir.
İşe İade Davalarında Arabuluculuk
İşe iade davalarında arabuluculuk süreci özel önem taşır.
İşe İade Arabuluculuğunda Süreler
- Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurulmalıdır.
- Arabuluculuk anlaşmazlıkla sonuçlanırsa, son tutanaktan itibaren 2 hafta içinde dava açılmalıdır.
Bu süreler hak düşürücü niteliktedir.
Arabuluculukta Talep Edilebilecek Alacaklar
Arabuluculuk görüşmesinde taraflar;
- Kıdem ve ihbar tazminatı,
- Ücret ve fazla mesai alacakları,
- İşe iade tazminatı,
- Boşta geçen süre ücreti
gibi talepleri birlikte müzakere edebilir.
Arabuluculukta Gizlilik İlkesi
Arabuluculuk süreci gizlidir. Görüşmeler sırasında yapılan açıklamalar, teklif ve kabuller daha sonra mahkemede delil olarak kullanılamaz. Bu ilke, tarafların özgürce müzakere yapabilmesini sağlar.
Arabuluculukta Avukatla Katılım Zorunlu Mudur?
Arabuluculuk görüşmesine avukatla katılmak zorunlu değildir. Ancak özellikle işçi alacaklarının doğru hesaplanması ve hak kaybı yaşanmaması için avukat desteği uygulamada büyük avantaj sağlar.
Arabuluculuk Ücreti Kim Tarafından Ödenir?
İş hukukunda zorunlu arabuluculukta, arabuluculuk ücreti belirli sınırlar dahilinde devlet tarafından karşılanır. Anlaşma sağlanması halinde, ücret taraflar arasında aksi kararlaştırılmadıkça eşit paylaşılır.
Arabuluculuk Anlaşması Sonradan İptal Edilebilir Mi?
Arabuluculuk anlaşması, irade sakatlığı (hile, baskı, hata) gibi durumların ispatı halinde iptal edilebilir. Ancak bu istisnai bir durumdur ve ispat yükü iddia edene aittir.
İş Hukukunda Arabuluculuğun Avantajları
- Daha hızlı çözüm
- Düşük maliyet
- Tarafların kontrolünde sonuç
- Gizlilik
- Mahkeme sürecinin önlenmesi
Bu nedenlerle arabuluculuk, iş uyuşmazlıklarında etkin bir çözüm yoludur.
Yargı Uygulamasında Arabuluculuk
Mahkemeler, arabuluculuğun dava şartı olduğu hallerde bu hususu re’sen dikkate alır. Arabuluculuk süreci usulüne uygun tamamlanmamışsa davanın esası incelenmez.
İş Hukukunda Arabuluculuk Zorunlu ve Etkilidir
İş hukukunda arabuluculuk, tarafların mahkemeye gitmeden önce uzlaşmasını hedefleyen, hızlı ve etkili bir çözüm yoludur. Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki davalarda bu sürecin doğru ve süresinde işletilmesi, hak kayıplarının önlenmesi açısından büyük önem taşır.
Bu nedenle işçi ve işverenlerin, arabuluculuk sürecini ciddiyetle ele alması ve hukuki destekle yürütmesi en sağlıklı yoldur.