Çalışma hayatında psikolojik baskı, yıldırma ve dışlama gibi davranışlar, işçinin hem ruhsal hem de mesleki hayatını derinden etkileyebilir. Bu tür davranışlar hukuken mobbing (psikolojik taciz) olarak adlandırılır. Mobbinge maruz kalan işçi, şartları oluştuğunda kötü niyet tazminatı, manevi tazminat ve diğer işçilik alacaklarını talep edebilir.
Mobbing ve kötü niyet tazminatı, uygulamada sıklıkla karıştırılan ancak hukuki dayanakları ve sonuçları farklı olan kavramlardır. Bu yazıda mobbingin ne olduğu, kötü niyet tazminatının hangi hallerde istenebileceği, ispat şartları ve dava süreci ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.
Mobbing Nedir?
Mobbing; işyerinde bir çalışana karşı sistematik, kasıtlı ve süreklilik arz eden psikolojik baskı, dışlama, aşağılama veya yıldırma davranışlarının tümüdür. Tek seferlik veya anlık olumsuz davranışlar mobbing olarak kabul edilmez.
Mobbingin amacı çoğu zaman işçiyi:
- Yıldırmak,
- İstifaya zorlamak,
- Performansını düşürmek,
- İş ortamından soyutlamaktır.
Mobbingin Unsurları Nelerdir?
Bir davranışın mobbing sayılabilmesi için bazı unsurların birlikte bulunması gerekir.
Süreklilik ve Sistematiklik
Mobbing, belirli bir süre devam eden ve tekrar eden davranışlardan oluşmalıdır. Tekil olaylar mobbing olarak değerlendirilmez.
Kasıt
Davranışların bilinçli ve kasıtlı olması gerekir. İstemeden yapılan hatalar mobbing sayılmaz.
Psikolojik Baskı
Mobbing, işçinin onurunu, kişiliğini veya mesleki itibarını zedeleyen psikolojik baskı niteliğinde olmalıdır.
Mobbing Türleri Nelerdir?
Mobbing farklı şekillerde ortaya çıkabilir:
- Sürekli eleştirme ve küçük düşürme
- Görmezden gelme ve dışlama
- Aşırı iş yükü veya anlamsız işler verme
- Tehdit, ima ve baskı
- Hakaret ve aşağılayıcı sözler
Bu davranışlar tek başına değil, bir bütün olarak değerlendirilir.
Kötü Niyet Tazminatı Nedir?
Kötü niyet tazminatı, işverenin iş sözleşmesini dürüstlük ve objektif iyi niyet kurallarına aykırı şekilde feshetmesi halinde gündeme gelen özel bir tazminattır.
Kötü niyet tazminatı, özellikle iş güvencesi kapsamında olmayan işçiler için öngörülmüş bir koruma mekanizmasıdır.
Kötü Niyet Tazminatı ile Mobbing Arasındaki İlişki
Mobbing ile kötü niyet tazminatı aynı şey değildir; ancak bazı durumlarda birlikte gündeme gelebilir.
- Mobbing → İşçinin kişilik haklarının ihlali
- Kötü niyet tazminatı → Feshin kötü niyetle yapılması
Mobbing sonucunda işçi işten çıkarılmışsa ve fesih kötü niyetliyse, kötü niyet tazminatı talep edilebilir.
Kötü Niyet Tazminatı Hangi Hallerde Alınır?
Kötü niyet tazminatı, özellikle aşağıdaki hallerde söz konusu olur:
- İşçinin yasal haklarını talep etmesi nedeniyle işten çıkarılması
- İşçinin hamileliği, sendikal faaliyeti veya şikayetleri nedeniyle fesih
- İşverenin keyfi ve cezalandırıcı feshi
Bu hallerde fesih, dürüstlük kuralına aykırı kabul edilir.
Kötü Niyet Tazminatı Şartları Nelerdir?
Kötü niyet tazminatına hak kazanabilmek için:
- İşçinin iş güvencesi kapsamında olmaması
- İşverenin feshi kötü niyetle yapması
- Fesihte objektif ve geçerli bir neden bulunmaması
gerekmektedir.
Mobbing Nedeniyle İşçinin Hakları Nelerdir?
Mobbinge maruz kalan işçi, birden fazla hukuki yola başvurabilir.
Haklı Fesih Hakkı
Mobbing, işçi açısından haklı fesih sebebidir. İşçi bu nedenle iş sözleşmesini feshederse:
- Kıdem tazminatına hak kazanır
- Ücret ve diğer işçilik alacaklarını talep edebilir
Manevi Tazminat Talebi
Mobbing, işçinin kişilik haklarını ihlal ettiği için manevi tazminat talep edilebilir. Manevi tazminat, işçinin yaşadığı psikolojik zarar ve elem dikkate alınarak belirlenir.
Kötü Niyet Tazminatı Miktarı Nasıl Hesaplanır?
Kötü niyet tazminatı, ihbar süresinin üç katı tutarında hesaplanır.
Örneğin:
- 8 haftalık ihbar süresi olan bir işçi için
- Kötü niyet tazminatı = 24 haftalık ücret
Bu tazminat, ihbar tazminatına ek olarak ödenir.
Mobbing ve Kötü Niyet Tazminatında İspat Yükü
Mobbing iddiasında ispat yükü kural olarak işçiye aittir. Ancak Yargı uygulamasında, mobbingin doğası gereği ispat kolaylığı ilkesi kabul edilmektedir.
Kullanılabilecek deliller:
- Tanık beyanları
- E-posta ve mesajlar
- Kamera kayıtları
- Performans değerlendirmeleri
- Sağlık raporları
Mobbing Davalarında Arabuluculuk Zorunlu Mudur?
Mobbing nedeniyle açılacak işçilik alacağı ve tazminat davalarında dava öncesi zorunlu arabuluculuk süreci uygulanır. Ancak yalnızca kişilik haklarına dayalı manevi tazminat taleplerinde arabuluculuk şartı aranmayabilir.
Mobbing Davalarında Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli Mahkeme
Mobbing ve kötü niyet tazminatına ilişkin davalarda görevli mahkeme İş Mahkemesidir.
Yetkili Mahkeme
- İşçinin çalıştığı yer
- İşverenin yerleşim yeri
mahkemeleri yetkilidir.
Mobbing ve Kötü Niyet Tazminatında Zamanaşımı
- Kötü niyet tazminatı: 5 yıl
- Manevi tazminat: 2 yıl / 10 yıl (öğrenme ve fiil tarihine göre)
Sürelerin doğru hesaplanması hayati öneme sahiptir.
Yargı Uygulamasında Mobbing
Mahkemeler, mobbing iddialarını çok sıkı şekilde incelemektedir. Tekil olaylar değil, davranışların sürekliliği ve işçi üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilir.
Kötü niyet tazminatı ise istisnai nitelikte olup, her fesihte otomatik olarak hükmedilmez.
Mobbing ve Kötü Niyet Hukuken Koruma Altındadır
Mobbing ve kötü niyetli fesihler, işçinin hem kişilik haklarını hem de çalışma hakkını ihlal eden ağır davranışlardır. Hukuk sistemi, bu tür uygulamalara karşı işçiye;
- Haklı fesih
- Manevi tazminat
- Kötü niyet tazminatı
gibi güçlü haklar tanımıştır.
Ancak bu hakların kullanılabilmesi, doğru ispat, doğru süre ve doğru hukuki yol ile mümkündür. Bu nedenle sürecin uzmanlıkla yürütülmesi büyük önem taşır.